9:58
29/6

«A.I. - Τεχνητή Νοημοσύνη» του Στίβεν Σπίλμπεργκ: Ώρα να επανεκτιμήσουμε τον σύγχρονο Πινόκιο

Με αφορμή τη σημερινή επέτειο κυκλοφορίας της, επιστρέφουμε σε μία από τις πιο παρεξηγημένες ταινίες της φιλμογραφίας του Στίβεν Σπίλμπεργκ και της δίνουμε τη θέση που της αξίζει.

Από τον Πάνο Γκένα

«Είναι ντροπή πριν από τους τίτλους αυτής της ταινίας, να φιγουράρει το όνομα του Στάνλεϊ Κιούμπρικ». Αυτό το μήνυμα είχα λάβει από κολλητό φίλο στο κινητό μου, αργά το βράδυ στις 5 Οκτωβρίου 2001, ημερομηνία κυκλοφορίας στην Ελλάδα του «Α.Ι. - Τεχνητή Νοημοσύνη» του Στίβεν Σπίλμπεργκ. Ενδεχομένως το περιεχόμενο να εκφράζει ακόμα σεβαστή μερίδα σινεφίλ.

Το «A.I.» αφηγείται την ιστορία του Ντέιβιντ, ενός εξελιγμένου ρομπότ αμφίδρομης συναισθηματικής ανταπόκρισης που αποζητά τη μητρική αγάπη με σκοπό να γίνει «αληθινός». Κρατώντας τις αφηγηματικές γραμμές του δημοφιλούς «Πινόκιο» και βασισμένο στο διήγημα του Μπράιαν Άλντις «Super-Toys Last All Summer Long», η ταινία αποτελεί ένα αξιοπερίεργο φιλμικό μόρφωμα που πασχίζει να συμπεριλάβει μέσα στις αγνές προθέσεις του το συνταίριασμα δύο κινηματογραφικών σχολών: το φαντασιακό αλτρουισμό του Σπίλμπεργκ και τον εγκεφαλικό κυνισμό του Κιούμπρικ.

Ο Κιούμπρικ, γνωστός για την πολύχρονη έρευνα που έκανε για κάθε πρότζεκτ, προετοίμαζε το «Α.Ι.» από το 1976. Σε πλήρη συνάφεια με το «2001» η ταινία εξετάζει τη σχέση των ανθρώπων και των μηχανών. Ενώ όμως το «2001» στρέφει το βλέμμα προς τα έξω, το διάστημα και στοχάζεται την αθανασία και την αναγέννηση, το «Α.Ι.» εστιάζει στο εσωτερικό, τις αστικές μητροπόλεις και την εξαφάνιση του ανθρώπινου είδους.

Ο Σπίλμπεργκ είχε παρακολουθήσει στενά τα στάδια της πολυετούς προετοιμασίας από το 1984, με τον Κιούμπρικ να τον θεωρεί κατάλληλο να αναλάβει το πρότζεκτ. Τελικά ανέλαβε τη σκηνοθεσία μετά τον αιφνίδιο θάνατο του Στάνλεϊ Κιούμπρικ τον Μάρτιο 1999, υπογράφοντας και το σενάριο (κάτι που είχε να συμβεί από τις «Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου»). Μετά την έξοδό της ταινίας στις αίθουσες, κατηγορήθηκε πως ο πρόδηλος συναισθηματισμός του περιέβαλε με περισσή γλυκύτητα τις ιδέες του Κιούμπρικ και πως τελικά πρόδωσε το πρωταρχικό υλικό.

Κι όμως στο «Α.Ι.» ελλοχεύει το σκοτάδι και τα πικρά διδάγματα των σπουδαιότερων παραμυθιών.

«- Πότε έχεις γενέθλια; - Δεν είχα ποτέ γενέθλια.»

Με κέντρο βάρους την ερμηνευτική δεινότητα του Χάλεϊ Τζόελ Όσμεντ (δυστυχώς η πορεία του δεν ήταν εξίσου ενδιαφέρουσα όπως στα πρώτα του βήματα),  ο μικρός Ντέιβιντ - καθόλου τυχαίο το όνομα, Δαυίδ στα εβραϊκά σημαίνει αγαπητός - αποτελεί το απαύγασμα της ανθρώπινης δημιουργικότητας και ματαιοδοξίας. Ένα «κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν» αγόρι, ικανό να ανταπεξέλθει συναισθηματικά και να ανταποδώσει υπερβατικά την αγάπη που ο Δημιουργός του είναι ανίκανος να προσφέρει με συνέπεια και διάρκεια. Ο Ντέιβιντ αγαπά και αγαπά για πάντα. Όταν η ανάδοχη οικογένεια (και ειδικά η μητέρα) τον παρατήσει μόνο στο δάσος, θα πάρει τη συνειδητή και εντελώς εμμονική απόφαση να ψάξει τη μπλε νεράιδα του παραμυθιού, που θα τον μεταμορφώσει σε αληθινό παιδί.

Στην πορεία «εξανθρωπισμού» τα ιδιοτελή κίνητρα του σύγχρονου Πινόκιο μετουσιώνονται στην πιο βασανιστική απορία: ποιά ανάγκη καλύπτει η  λατρευτική σχέση Δημιουργού και δημιουργήματος; Την τολμηρή απάντηση επιχειρεί να δώσει το αμφιλεγόμενο φινάλε που ΔΕΝ περιλάμβανε εξωγήινους, όπως πολλοί είχαν ερμηνεύσει, αλλά εξελιγμένα ρομπότ του μέλλοντος που κατάφεραν ειρωνικά να υποκαταστήσουν τον Δημιουργό. Η τεχνητή νοημοσύνη, με αυτοσκοπό να γίνει βιολογική, επιλέγει τελικά με θάρρος τη φθορά, την ημερομηνία λήξης, αυτές τις σημαντικές συνισταμένες που ορίζουν και αξιολογούν την ανθρώπινη ύπαρξη και δίνουν νόημα στις στιγμές της. Το μικρό ρομπότ που σε όλη την ταινία δεν βλεφαρίζει, θέλει επιτέλους να νιώσει ευτυχία κλείνοντας τα μάτια. Θέλει να κοιμηθεί, να ονειρευτεί και να πεθάνει μέσα στην ασφάλεια της μητρικής αγκαλιάς.

Το εμπορικό (και άρα για κάποιους a priori βεβαρημένο) κινηματογραφικό ιστορικό του Σπίλμπεργκ, χαντάκωσε άδικα την ταινία σε παρεξηγήσιμες αναγνώσεις. Ακολουθώντας μία δομή που χωρίζει την ταινία σε τρία ευδιάκριτα μέρη, το «Α.Ι.» τιμά την αποστασιοποιημένη γεωμετρία του κιουμπρικού καδραρίσματος, αποκαλύπτει τη σεξουαλική και βίαιη εκτόνωση της ανθρώπινης ευτέλειας (με σκηνογραφία που χρόνια μετά επηρέασε το «Blade Runner 2049») και αποθεώνει την ιδεατή παρηγοριά των μύθων. Αποπειράται να αναμετρηθεί συμβολικά και φιλοσοφικά με την ουσία της ανθρώπινης φύσης και παράλληλα δεν ξεχνά πως αυτό που γεφυρώνει την τεχνητή και τη βιολογική νοημοσύνη, είναι η συναισθηματική.

Σχεδόν 20 χρόνια μετά αρκετοί κριτικοί κινηματογράφου και μερίδα του κοινού ανασκευάζει. «I am. I was», όπως λέει και ο Ζίγκολο Τζο στην ταινία.