Επιστροφή στην Πατρίδα

Το ντοκιμαντέρ των μόνιμων συνεργατών Κερσανίδη/Τζελέπη διαθέτει δυστυχώς μια επείγουσα και καταθλιπτική επικαιρότητα. Είναι βέβαια άξιο λύπησης το ότι η αναφορά και η υπενθύμιση του σκότους του 2^ου Παγκοσμίου Πολέμου είναι για πολλούς, πέρα από άγνωστη χώρα, ή μακριά από αίτιο υπαρξιακού συναγερμού σε συλλογικό επίπεδο, ένα πληκτικό, ανεπίκαιρο, λήξαν ή ακόμα-ακόμα και κουραστικά επαναλαμβανόμενο θέμα. Είναι επίσης ενδεικτικό της συλλογικής μας κατάστασης, άρα και της προσωπικής μας στιγμής. Στην εποχή της αυτοδιαφήμισης, της επαναθεώρησης και των «καθημερινών πιέσεων για τα προς το ζην», όλων δηλαδή αυτών των εργαλείων, που συνειδητά ή όχι, χρησιμοποιούμε για να αισθανόμαστε ευδιάθετα ή/και απενοχοποιημένα ατομικιστικά, η Μνήμη, και ακόμα περισσότερο οι αποφάσεις για στάση ζωής βάσει της Μνήμης αυτής, ακούγονται κοπιώδη και παρωχημένα. «Πάμε παρακάτω», «στο σήμερα ζούμε», θα πουν πολλοί.

Αποτελεί πρό(σ)κληση για μια έκθεση ιδεών και σκέψεων το ντοκιμαντέρ, με την αφορμή και το αίτιο της Επιστροφής στην Πατρίδα, δύο λέξεων-κλειδιά που από μόνες τους άλλωστε γεννούν πληθώρα συνειρμών που ο υπογράφων δεν έχει την ικανότητα να συνοψίσει. Αν και θα ακουστεί κατάτι επιτηδευμένο, εκτιμώ ότι στην παρούσα περίσταση η έκθεση αυτή θα ήταν άσεμνη. Ο Τίτους Μίλεχ και οι δημιουργοί του ντοκιμαντέρ θα δώσουν αρκετή τροφή στους εκλεκτούς θεατές που θα τους τιμήσουν, ούτως ώστε η έκθεση αυτή να συγγραφεί από τον καθένα χωριστά.

Εξ αυτής και η προτροπή μας η ταινία να δειχθεί από υπεύθυνους δασκάλους και γονείς στα παιδιά τους. Επίμονα.

Οπότε, εν περιλήψει, να εντοπίσω ότι το ντοκιμαντέρ κινείται πάνω σε δύο βασικές ράγες στο ταξίδι του. Την προσωπική ιστορία του Γερμανού ψυχιάτρου, ο οποίος έχει αποκηρύξει την καταγωγή και την γλώσσα του και περί αυτού θα μιλήσει αρκετά στην ταινία, και την συλλογική καταγραφή της πιο ολέθριας στιγμής του 20^ου αιώνα, μαζί ανεξαιρέτως με τον ραδιενεργό βομβαρδισμό της Ιαπωνίας το 1945. Το προσωπικό και το συλλογικό, αν και δεν είναι ποτέ το ίδιο, και δεν λογίζονται αξεδιάλυτα στην ορθολογική προσέγγιση, αποτελούν μέρη της εξίσωσης που στοιχειώνει αρθρωτά την ανθρώπινη Ιστορία. Κι αν το συλλογικό, ειδικά στην ολοένα επικινδυνότερη εποχή μας, χωρά εκ των πραγμάτων εναντιώσεις, αναιρέσεις, στρεβλώσεις ή και εγκληματικές απαξιώσεις του προσωπικού, το τελευταίο διεκδικεί και δικαιούται το απόλυτο βάρος του. Βάρος που διασφαλίζεται από την ηθική μας ακεραιότητα, την συντεθειμένη από συμπόνια και αξιωματικό ενδιαφέρον στην εμπειρία του άλλου ανθρώπου. Αυτή είναι η ευθύνη μας, η προσωπική μα εν τέλει και συλλογική. Αν δεν αγαπάς τους ανθρώπους, τότε η περιφρόνηση από το έγκλημα απέχουν ένα βήμα. Και η ναζιστική Γερμανία, η σε αδιανόητο (κι όμως πραγματικό) βαθμό αλλοίωση μιας εθνικής φυσιογνωμίας (ο Μίλεχ δεν μοιάζει να μιλά καν για αλλοίωση, αλλά για εθνικό DNA), αποτελεί την ενταφιαστική απόδειξη. Είναι αναπόδραστος ο ίσκιος των εγκλημάτων των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Ίσως και γιατί σκεπτόμενος κανείς υψηλά και περίπλοκα αδυνατεί να εξηγήσει πρωτίστως το «πώς είναι δυνατόν» να εκμηδενίστηκε η έννοια της ανθρώπινης ζωής και, εν συνεχεία, το αίνιγμα του «γιατί στην Γερμανία» (μια χώρα τόσου και τέτοιου Πνεύματος) κούρνιασε τόσο αβίαστα η ιδεολογία και η εφαρμογή της αδιαφορίας στην εξολόθρευση. Είναι αναπόδραστος εκτός κι αν η αμνησία αντικαταστήσει την αλήθεια – κι είναι αυτή μια φρικτά οξύμωρη φράση. Είναι ευθύνη όλων μας να βρούμε τον καταλληλότερο τρόπο να μην αφήσουμε (όπως ξανακάνουμε ήδη) την βαρβαρότητα να καταστεί δικαιολογήσιμη.

Μια ωδή φαντασμάτων από το έξοχο άλμπουμ της Σάρα Γκόρμπι, «Τραγούδια του Γκέτο», μια επιλογή των δημιουργών που απηχεί τον ψυχισμό της δημιουργίας τους

Στην δουλειά των Τζελέπη/Κερσανίδη γεννιούνται σκέψεις επί των παραπάνω, ο Μίλεχ –χωρίς να είναι υπεράνω κάποιας κριτικής κι αυτός- επωμίζεται εγνωσμένα το ασήκωτο βάρος μιας εθνικής ενοχής, που ίσως αντικαθίσταται στα ταχέως εξοπλιζόμενα χρόνια μας από την εθνική σιωπή και τον κτηνώδη ρασιοναλισμό. Ενδοκαλλιτεχνικά (αλλά και όχι μόνο) το βλέμμα συναντά την «Ζώνη Ενδιαφέροντος» του Γκλέιζερ (μια ταινία βέβαια που στην άγνοιά μας δεν υφίσταται αβοήθητη από ένα ντοκιμαντέρ φερ’ ειπείν σαν και τούτο), ενώ σε μια συγκλονιστική στιγμή η συγχώρεση και η μετάνοια αφήνουν μια απειροελάχιστη ικμάδα φωτός. Δεν υπάρχει τίποτε έξω από την ικμάδα αυτή που να επιτρέπει την παραμικρή αισιοδοξία για το είδος μας, αλλά, χάριν αποφυγής καταρρακτώδους πεσιμισμού, ας την σημειώσουμε. Εξ αυτής και η προτροπή μας η ταινία να δειχθεί από υπεύθυνους δασκάλους και γονείς στα παιδιά τους. Επίμονα.