13:07
18/2

Essential Cinema #168: «Ο Αταίριαστος» (1983) του Φράνσις Φορντ Κόπολα

Σε μια απροσδιόριστη χρονικά στιγμή, με σκηνικό την Τάλσα της Οκλαχόμα και του χρόνου που κυλά αναπόφευκτα και αλύπητα, ο «Αταίριαστος» συναντά τρεις διαφορετικές γενιές αντρών κάτω από την ίδια στέγη και την ίδια πόλη. Ο μεγαλύτερος σε ηλικία είναι ο αλκοολικός πατέρας (Ντένις Χόπερ). Έπειτα ακολουθεί ο πρωτότοκος γιος-ένας άλλοτε ατίθασος συμμορίτης ονόματι «Motorcycle Boy» (Μίκι Ρουρκ), που βρισκόταν πάντα στο μάτι των αστυνομικών. Και μετά συναντάμε τον μικρότερο γιο. Ονομάζεται Ράστι Τζέιμς (Ματ Ντίλον) και θαυμάζει τόσο πολύ τον αδερφό του ώστε προσπαθεί να του μοιάσει, επιχειρώντας να ακολουθήσει τα βήματά του με το να έχει τη δική του συμμορία και να μπλέκει σε καβγάδες. 
 
Αυτός είναι ο «Αταίριαστος» σε ό,τι αφορά την πλοκή. Σε ό,τι σχετίζεται με τον τόπο δράσης, η Τάλσα υπήρξε μοναδική επιλογή του Κόπολα από τη διάρκεια κιόλας των γυρισμάτων του «The Outsiders», της προηγούμενης ταινίας του, που έγιναν επίσης εκεί. Ο σκηνοθέτης είχε ήδη αποφασίσει πως θα παρέμενε στην Τάλσα και μετά το πέρας τους, όπου με την ίδια ομάδα παραγωγής θα ξεκινούσε να δουλεύει για τον «Αταίριαστο». Όπως έχει παραδεχτεί και ο ίδιος, ο «Αταίριαστος» ήταν η επιβράβευση που είχε υποσχεθεί στον εαυτό του προκειμένου να συνεχίζει να εργάζεται ακάθεκτος, καθώς στις σελίδες του ομώνυμου μυθιστορήματος της Σούζαν Ελοῒζ Χίντον ο σκηνοθέτης έβλεπε να καθρεφτίζεται η σχέση του με τον Όγκαστ, τον μεγαλύτερο αδελφό και μέντορά του. Εξάλλου, η εμμονή του σκηνοθέτη με ιστορίες που εξερευνούν τα οικογενειακά συμπλέγματα και τις σχέσεις μεταξύ αδελφών είχε ήδη αποκαλυφθεί σε προηγούμενες ταινίες του όπως ο «Νονός». 

Το κοινό της Ευρώπης (και της χώρας μας) αγκάλιασε με ξεχωριστή θέρμη την ταινία και εξακολουθεί να την αντιμετωπίζει με ιδιαίτερη αγάπη

Η επιθυμία του να μεταφέρει στην οθόνη την συγκεκριμένη ιστορία ήταν τόσο έντονη που το σενάριο γράφτηκε σε συνεργασία με τη συγγραφέα του βιβλίου κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων του «The Outsiders», και πιο συγκεκριμένα τις Κυριακές που ήταν η ελεύθερη μέρα του. Στη συνέχεια, ο Κόπολα αποφάσισε να κινηματογραφεί τις πρόβες με τους ηθοποιούς με αποτέλεσμα σε ένα διάστημα δύο εβδομάδων να έχει έτοιμο ένα προσχέδιο της ταινίας το οποίο μοιράστηκε με το συνεργείο προκειμένου να τους εισάγει στο κλίμα που ήθελε ο ίδιος να αποτυπωθεί στο σελιλόιντ. Στο πλαίσιο αυτής της ιδιότυπης κατήχησης οι εμπλεκόμενοι στην ταινία μυήθηκαν και σε φιλμ όπως το «Decision Before Dawn» του Ανατόλ Λίτβακ, το «The Last Laugh» του Φρίντριχ Βίλεμ Μουρνάου και φυσικά το «Εργαστήριο του Δόκτορος Καλιγκάρι» του Ρόμπερτ Βίνε, το οποίο αποτέλεσε κατά κάποιο τρόπο και το στιλιστικό ευαγγέλιο του φιλμ. 
 
Το μεταμοντέρνο και ονειρικό σύμπαν του «Αταίριαστου» αδιαμφισβήτητα υπογραμμίζεται απ’ τις ερμηνείες των πρωταγωνιστών του, αποτέλεσμα της εξαιρετικής δουλειάς του Κόπολα στην διεύθυνση ηθοποιών, στην οποία η ικανότητά του αποτελούσε διαχρονικά στοιχείο θαυμασμού. Ο Κόπολα μπορεί να δανείστηκε τους Ματ Ντίλον, Νταϊάν Λέιν, Γουίλιαμ Σμιθ και Τομ Γουέιτς απ’ το καστ του «The Outsiders», η πραγματική έκπληξη, ωστόσο, προέκυψε από τη στοιχειωτική ερμηνεία ενός νεοφερμένου στο σύμπαν του σκηνοθέτη, του Μίκι Ρουρκ. Ο ρόλος του «Motorcycle Boy» είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ευλαβικής δουλειάς που έγινε στο κομμάτι των ερμηνειών και αποτελεί την ίσως πιο στιβαρή εμφάνιση του Μίκι Ρουρκ, ο οποίος κλήθηκε να υποδυθεί έναν ήρωα τόσο επιδραστικό ώστε, ακόμη και εν τη απουσία του, έβρισκε πάντα θέση πότε στους τοίχους της πόλης και πότε στα χείλη των ανθρώπων της. 

Ο Κόπολα, γνωρίζοντας ότι η καλλιτεχνική επιτυχία της ταινίας βασιζόταν σε μεγάλο ποσοστό στην ερμηνευτική απόδοση των πρωταγωνιστών, επέλεξε να τους μεταφέρει με διαφορετικά ευρήματα στον βαθύ πυρήνα των χαρακτήρων τους. Έτσι, έδωσε στον Μίκι Ρουρκ ένα αντίτυπο από τη βιογραφία του Ναπολέοντα και τον «Ξένο» του Αλμπέρ Καμί, ενώ για την εξωτερική εμφάνιση του ήρωα ο ηθοποιός βασίστηκε κυρίως σε μια γνωστή φωτογραφία του Γάλλου συγγραφέα, στην οποία ένα τσιγάρο κρέμεται από τις άκρες των χειλιών του. 

Γυρίζοντας την ταινία σχεδόν αποκλειστικά σε ασπρόμαυρο φιλμ (σε συνάρτηση με τον χαρακτήρα του «Motorcycle Boy» που δεν μπορεί να ξεχωρίσει τα χρώματα) ο Κόπολα και ο διευθυντής φωτογραφίας Στίβεν Μπούρουμ εκμεταλλεύτηκαν τις εκφραστικές δυνατότητες του μέσου για να υποστηρίξουν τις ιδιαιτερότητες της ιστορίας τους. Σε κάθε περίπτωση, ο «Αταίριαστος» ισορροπεί μεταξύ φανταστικού και ρεαλιστικού καθώς τα υπέροχα οπτικά μοτίβα συνθέτουν ένα τόσο ονειρικό όσο και εφιαλτικό σκηνικό. Από τα φαντασμαγορικά πλάνα σε τεχνική time lapse εμπνευσμένα απ’ το «Koyaanisqatsi» του Γκόντφρεϊ Ρέτζιο μέχρι την ασταθή κάμερα στο χέρι που υπογραμμίζει το αίσθημα μιας φθαρμένης νεότητας, και απ’ τις σαφείς επιρροές από τον γερμανικό εξπρεσιονισμό του ‘20 μέχρι το κλείσιμο ματιού στην γαλλική πρωτοπορία του Νέου Κύματος, ο Μπούρουμ καδράρει σχεδόν απαλλαγμένος από οποιαδήποτε ρεαλιστική σύμβαση.

Το φιλμ συνιστούσε μοναδική ευκαιρία στον Κόπολα να εκφράσει και παραδώσει το προσωπικό του φόρο τιμής στο σινεμά, όπως αυτός το αγάπησε

Η εμπορική αποτυχία της ταινίας ήταν, ωστόσο, παταγώδης. Ο «Αταίριαστος» έκανε μόλις 2,5 εκατομμύρια δολάρια εισπράξεις στην Αμερική όταν η παραγωγή του είχε κοστίσει σχεδόν 10 εκατομμύρια, προϋπολογισμός αρκετά υψηλός για την εποχή. Εξάλλου τα κακά μαντάτα για την ταινία είχαν ξεκινήσει νωρίτερα μιας και η υποδοχή που της επιφύλαξαν οι δημοσιογράφοι ήταν αποκαρδιωτική, με αρκετά σκληρές κριτικές να κατηγορούν τον Κόπολα για φλυαρία και επιδειξιομανία εις βάρος της ιστορίας. 
 
Είναι γεγονός πως στην εποχή του ο «Αταίριαστος» δίχασε, κάτι που ισχύει σχεδόν μέχρι σήμερα, με εξαίρεση το κοινό της Ευρώπης (και της χώρας μας) που αγκάλιασε με ξεχωριστή θέρμη την ταινία και εξακολουθεί να την αντιμετωπίζει με ιδιαίτερη αγάπη. Σε κάθε περίπτωση, κανείς δεν μπορεί να παραβλέψει ότι για ένα σκηνοθέτη που ασφυκτιούσε μπλεγμένος στα γρανάζια της μηχανής των στούντιο, το φιλμ αυτό σχεδόν συνιστούσε μοναδική ευκαιρία να εκφράσει και παραδώσει το προσωπικό του φόρο τιμής στο σινεμά όπως αυτός το αγάπησε. Αρκετοί σπουδαίοι σκηνοθέτες τρέφουν ιδιαίτερη αγάπη για κάποιο από τα έργα τους το οποίο μπορεί να μην καταξιώθηκε άμεσα στη συνείδηση του κοινού αλλά αποτέλεσε για τους ίδιους μια μοναδική ευκαιρία να πειραματιστούν με το μέσο και να δημιουργήσουν μια ταινία που υπό τις προσταγές ενός καλλιτεχνικού οράματος. Στην περίπτωση του Φράνσις Φορντ Κόπολα, ο «Αταίριαστος» είναι η ταινία που απελευθέρωσε τον δημιουργό της από τα χολιγουντιανά δεσμά.  

RUMBLE FISH
ΗΠΑ 1983
Σκηνοθεσία: Φράνσις Φορντ Κόπολα Σενάριο: Φράνσις Φορντ Κόπολα, Σούζαν Ελοῒζ Χίντον  Φωτογραφία: Στίβεν Μπούρουμ Μουσική: Στιούαρτ Κόπλαντ Πρωταγωνιστούν: Ματ Ντίλον, Νταϊάν Λέιν, Μίκι Ρουρκ, Ντένις Χόπερ, Βίνσεν Σπάνο Διάρκεια: 94’