Μια Θέση στον Ήλιο

Το 1951, στην επίσημη πρώτη καθαρή χρονιά της καλύτερης δεκαετίας του παγκόσμιου κινηματογράφου, το αμερικανικό σινεμά έχει να προσφέρει μια σωρεία κάλλιστων ταινιών πλαστικής τελειότητας. Τρεις από τις ταινίες αυτές επιλέγονται από τα Όσκαρ ως δυνάμει εμβληματικές – και, με βάση την λογική της Ακαδημίας, απολύτως δικαιολογημένα. Είναι το Λεωφορείον ο Πόθος του Ελία Καζάν, που θα σαρώσει τις ερμηνευτικές κατηγορίες, είναι το Ένας Αμερικανός στο Παρίσι που θα πάρει το Όσκαρ της Καλύτερης Ταινίας και μια αρμαθιά Όσκαρ αντάμα και είναι και το Μια Θέση στον Ήλιο που θα σπάσει το Ταινίας/Σκηνοθεσίας χαρίζοντας στον Τζορτζ Στίβενς το πρώτο του Όσκαρ Σκηνοθεσίας για την πρώτη του ταινία μιας «αμερικανικής» τριλογίας, που αργότερα θα έκλειναν τα Shane και Giant, για τα οποία ήταν επίσης παρών με διπλές υποψηφιότητες (Ταινίας/Σκηνοθεσίας), κέρδισε όμως για το δεύτερο. Με 6 βραβεία θα ήταν ένας από τους μεγάλους νικητές της βραδιάς. Αν δεν ήταν ο Μπράντο, που ήταν ο κορυφαίος, και ο Μπόγκαρτ που κέρδισε για την Βασίλισσα της Αφρικής του Χιούστον, θα είχε ένα ακόμα για τον Μοντγκόμερι Κλιφτ και με 7 νίκες η ταινία του θα ήταν η πολυνίκης της βραδιάς. (Το αναφέρω γιατί όλα τα άλλα που «έπρεπε» να πάρει, τα πήρε.)

Σήμερα, 75 χρόνια μετά, μεταξύ των ενδιαφερόμενων του σινεμά, οι κατηγορίες των θεατών, όσο χονδροειδείς κι αν είναι πάντα αυτοί οι διαχωρισμοί, είναι δύο. Αυτοί που δεν τα καταφέρνουν με τις παλιές ταινίες και πρακτικά δύσκολα θα κινηθούν πριν την δεκαετία του 1970 και αυτοί που θεωρούν ότι το σινεμά εκείνο, φυσικά δεδομένου ενός κάποιου πλήθους σύγχρονων εξαιρέσεων, ήταν το ανώτερο σινεμά. Γιατί οι τεχνίτες του ήταν άπιαστοι, γιατί οι ηθοποιοί του ήταν άπταιστοι, γιατί η αφήγηση ήταν με γνώμονα την...αφήγηση και γιατί, αυτό είναι μάλλον το καλύτερο επιχείρημα, οι καλύτεροι σημερινοί εκπρόσωποι ξέρουν καλά ότι η Παιδεία τους οφείλει υπαρξιακά στις ταινίες εκείνες. Το να έχεις πιο γρήγορο ρυθμό, χρώμα, ακατάπαυστη μουσική ή δυνατότητα, όχι μόνο τεχνολογική, κατάδειξης δεν είναι μέτρο μεγάλου σινεμά. Τα σημαντικά θέματα και οι μαγνητικές τους αφηγηματικές παρουσιάσεις είναι. Όλα τα άλλα είναι συνήθειες και περισσότερος ή λιγότερος κόπος εκ μέρους του θεατή.

«Η Αμερικανική Τραγωδία» δίνει στην ταινία του Στίβενς την σκυτάλη αυτού που λέμε «μεγάλο θέμα», κι αυτός το επεξεργάζεται και το υπηρετεί στην εντέλεια. Είναι τόσο μεγάλο το θέμα που να μπορείς να υποστηρίξεις ότι η περίφημη ρήση του Τσάρλι Τσάπλιν για την επιτυχία του έργου («είναι η σπουδαιότερη ταινία που έγινε ποτέ για την Αμερική») είναι πλήρως δικαιολογημένη για την εποχή της. Κι όμως, πρέπει να προσθέσει κανείς, η ταινία αποτολμά και σε κάτι μεγαλύτερο. Κάτι που υπερβαίνει το «ταινία για την Αμερική» (που ασφαλώς είναι) και εισέρχεται σε εδάφη πραγματείας πάνω στην έννοια της Ηθικής, πάνω στην σύγκρουση της αναζήτησης του υλιστικού Ονείρου με την έννοια της σημασίας του να είναι κανείς άνθρωπος, αλλά και, εντυπωσιακά, ή έτσι νομίζω, πάνω στην έννοια της τυχαιότητας και πόσο αυτή (μεθ)ερμηνεύεται από εμάς και τους Θεσμούς μας (εν προκειμένω την Δικαιοσύνη) ούτως ώστε να βγάλει συμπεράσματα που προτιμούν την κοινωνική συνοχή παρά το καθαυτό Δίκαιο.

Πέρα από μανιέρες εποχών, που εναπόκειται στην εργατικότητα του θεατή να συνεκτιμήσει και να υπερβεί, ένα σχεδόν τέλειο, αγέραστο σινεμά

Spoiler – πράγμα αστείο σε ταινία ¾ του αιώνα:

Ο θάνατος της Άλις αντέχει σε ψυχολογική ερμηνεία μεν (την άφησε να πεθάνει γιατί τον συνέφερε), αντέχει όμως και στη μπίλια μιας χαοτικότερης λογικής κατά την οποία πεθαίνει ως σημείο πολλαπλής βαρύτητας α) τυχαία, β) τυχαία και ωφέλιμα για τον πρωταγωνιστή, γ) τυχαία, ωφέλιμα αλλά και χρήσιμα για την δραματουργία. Με βάση το τελευταίο, που είναι βέβαια και συνειδητό κομμάτι της ταινίας του Στίβενς και της ανάγνωσής του στην τραγωδία του Ντράιζερ (η οποία στο συγκεκριμένο σημείο διαθέτει μια σαφήνεια που την περιορίζει σε σχέση με την ταινία), η ματιά του Μια Θέση στον Ήλιο απογειώνεται νοηματικά προς όλους τους προορισμούς. Ηθικά επιτάσσει (αφού σκέφτηκες να την σκοτώσεις το έγκλημα διεπράχθη, η συγκυρία σε ενοχοποίησε), ως κριτική στον Υλισμό επιτυγχάνει διάνα παρουσιάζοντας τον παθητικό αμοραλισμό των ιδεολόγων του Ονείρου, ενώ, κορυφαία, ως στόχευση σε έναν χαοτικό κόσμο με διαρκείς ζαριές ολόγυρα (που μπορούν κάλλιστα να σε κάνουν θύμα τους, έστω και υπό την ηθικολογική εν προκειμένω ιδεολόγηση ενός Πολιτισμού) ανυψώνεται σε απολύτως μοντέρνα τραγωδία των (καπιταλιστικών) καιρών μας.

Το ότι τα παραπάνω είναι απλώς μια προσέγγιση μιας άψογα σκηνοθετημένης παράστασης, το ότι η ταινία διαθέτει ένα επιτελείο προσώπων που ο φακός λάτρεψε και τα πλήθη γοητευθήκαμε, το ότι ο διευθυντής Στίβενς από το πόντιουμ ενορχηστρώνει καθετί με μια επεξεργασία και μια ακρίβεια τόσο μα τόσο λειτουργική, καθιστά το Μια Θέση Στον Ήλιο ένα ακόμα δείγμα των αρχικών ισχυρισμών του κειμένου αυτού. Πέρα από μανιέρες εποχών, που εναπόκειται στην εργατικότητα του θεατή να συνεκτιμήσει και να υπερβεί, ένα σχεδόν τέλειο, αγέραστο σινεμά.