15:20
4/6

Μαρζάν Σατραπί (1969-2026): Πρόωρο αντίο στην δημιουργό του «Persepolis»

Σύμφωνα με την ανακοίνωση της οικογένειάς της που δόθηκε στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP): «Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη λίγο περισσότερο από ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Ματίας Ρίπα, του συζύγου της και έρωτα της ζωής της»,.

Η Σατραπί έγινε διεθνώς γνωστή μέσα από το «Persepolis» (2000-2003), τη σειρά graphic novels που αφηγούνται την ιστορία μιας πανέξυπνης πιτσιρίκας που μεγαλώνει στο Ιράν της δεκαετίας του 1970, όταν η Ισλαμική Επανάσταση και ο πόλεμος με το Ιράκ εισβάλλουν στη ζωή της οικογένειάς της και αναστατώνουν τον κόσμο της. 

Λίγα χρόνια αργότερα διασκεύασε την αυτοβιογραφική «Persepolis» στο σινεμά κερδίζοντας μεταξύ άλλων το Βραβείο Fipresci στο Φεστιβάλ των Καννών, δύο Βραβεία Σεζάρ, καθώς και μια υποψηφιότητα για το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας Κινουμένων Σχεδίων. Συνέχισε στον κινηματογράφο με το «Κοτόπουλο με Δαμάσκηνα» (βασισμένο πάλι σε βιβλίο της), ενώ η πιο πρόσφατη ταινία της ήταν το «Μαρία Κιουρί: Η Γυναίκα που άλλαξε τον Κόσμο» με πρωταγωνίστρια την Ρόζαμουντ Πάικ.

Δυστυχώς μία δυνατή γυναικεία φωνή σιώπησε. Είχε μία μοναδική ικανότητα να βλέπει διαφορετικά τα πράγματα, να αναμιγνύει σκοτεινές στιγμές με το φως, την πίκρα με την χαρά. Την ευχαριστούμε για τις πρωτότυπες, θλιμμένες, πνευματώδεις, ευφάνταστες αφηγήσεις.

Ως ελάχιστο φόρο τιμής στη Μαρζάν Σατραπί, δημοσιεύουμε μία αποκλειστική συνέντευξη που είχε δώσει στο περιοδικό ΣΙΝΕΜΑ λίγο πριν την κυκλοφορία της ταινίας της «Κοτόπουλο με Δαμάσκηνα».

«Με ρωτάνε "γιατί δεν κάνεις μια ταινία για το 'Πράσινο Κίνημα' στο Ιράν". Ξεχνάνε ότι μένω στη Γαλλία εδώ και 30 χρόνια», λέει η Μαρζάν Σατραπί, σκηνοθέτις του «Κοτόπουλα με Δαμάσκηνα». «Δεν κάνω ιρανικό σινεμά. Κάνω γαλλικές ταινίες που μιλάνε για το Ιράν. Η κατάσταση του Τζαφάρ Παναχί είναι καταστροφική. Ανεξαρτήτως εθνικότητας όμως, είναι απαράδεκτο κάποιος να τιμωρείται για τις απόψεις του. Εγώ σε μία ταυτότητα πιστεύω: την ανθρώπινη. Γι' αυτό μισώ το φολκλόρ: στην πραγματικότητα υπογραμμίζει τις διαφορές μας. Ενώ όλοι θέλουμε να ζήσουμε με ειρήνη, να τρώμε παγωτό, να πηγαίνουμε διακοπές. Πρέπει να αναρωτηθούμε λοιπόν, γιατί υπάρχουν καμικάζι που ζώνονται με εκρηκτικά και αυτοκτονούν.»

Συνέντευξη στην Χρυσούλα Παπαϊωάννου

Μόλις έχει γευτεί δύο σουβλάκια, που τα βρήκε «νοστιμότατα», έχει καπνίσει ένα τσιγαράκι και κάθεται άνετη και χαμογελαστή στον καναπέ. Η Μαρζάν Σατραπί, η Ιρανή σκηνοθέτις που έκανε παγκόσμια επιτυχία με την αυτοβιογραφική ταινία κινουμένων σχεδίων «Περσέπολις» (2007) είναι μια συμπαθέστατη, χαριτωμένη, πολύ μελαχρινή γυναίκα, με στυλ και άποψη, που της αρέσει να χαίρεται τη ζωή και, ειδικά, τις μικρές καθημερινές απολαύσεις. Μου το εξομολογείται σε μια κουβέντα μας στη Θεσσαλονίκη, όπου παρουσίασε τη νέα της ταινία, «Κοτόπουλο με Δαμάσκηνα», την οποία υπογράφει πάλι με τον συνεργάτη της, Βενσάν Παρονό.

Οι έννοιες της απόλαυσης και της χαράς είναι, άλλωστε, οι λέξεις-κλειδιά για την ιστορία της ταινίας. Βρισκόμαστε στην Τεχεράνη του 1958. Ο Νασέρ Αλί είναι ένας ταλαντούχος μουσικός (ταιριαστός στον ρόλο ο Ματιέ Αμαλρίκ), ο οποίος χάνει την όρεξη του για ζωή, όταν η σύζυγος του, πάνω σε έναν καυγά, σπάει το βιολί του. Αποφασίζει λοιπόν να αυτοκτονήσει. Με αφορμή τις διάφορες άκαρπες προσπάθειές του, κάνει φλας φόργουορντ στο μέλλον των παιδιών του, αλλά και φλας μπακ στα πράγματα που του έδιναν κάποτε ευχαρίστηση, σαν τον νεανικό έρωτά του για την Ιράν, που σκόνταψε πάνω σε έναν αυστηρό πατέρα.

Κάπως έτσι δεν γίνεται και στα παραμύθια; Ναι, το σινεμά της Σατραπί έχει αυτό το ύφος. Εχει ατμόσφαιρα. Είναι ζωντανό. Αν ήταν γεύση, θα ήταν γλυκό του κουταλιού. Σαν παραμύθι της Ανατολής, βουτηγμένο σε χρώματα και μυρωδιές, πλημμυρισμένο από μουσική και δοξαριές βιολιού, στοιχειωμένο από έναν ανεκπλήρωτο έρωτα, που πολλοί έχουν ζήσει και, ακόμα περισσότεροι, έχουν φανταστεί. Εχει μια νοσταλγία για μια άλλη εποχή. Βασισμένη και πάλι σε δικό της βιβλίο κόμικς, αυτή τη φορά η Σατραπί κάνει μια ταινία με ηθοποιούς (Τζαμέλ Ντεμπούζ, Μαρία ντε Μεϊντέρος, Ιζαμπέλα Ροσελίνι, Κιάρα Μαστρογιάννι), αν και προσθέτει εμβόλιμα μερικές σκηνές κινουμένων σχεδίων και ζωγραφισμένα τοπία.

Κακά τα ψέματα. Ολοι περιμένουν σινεμά καταγγελίας από τη Σατραπί λόγω της ιρανικής καταγωγής της. «Ας ξεκινήσουμε από το γεγονός ότι, θέλεις δεν θέλεις, η πολιτική είναι στη ζωή σου, ειδικά όταν προέρχεσαι από μία χώρα σαν τη δική μου. Δεν μπορείς να βρεις έναν Ιρανό που να έχει κάνει μια νορμάλ ζωή, που θα σου περιγράψει το φυσιολογικό: τελείωσα το σχολείο, μετά πήγα πανεπιστήμιο, παντρεύτηκα, έκανα παιδιά. Η κατάσταση είναι τέτοια που δεν επιτρέπει τα αναμενόμενα», μας λέει η Σατραπί. Αυτή τη φορά όμως, δεν πρόκειται για πολιτική ταινία, όπως είχε γίνει με το «Περσέπολις», που περιέγραφε τα παιδικά της χρόνια στην Τεχεράνη. Στο «Κοτόπουλα με Δαμάσκηνα», η πολιτική βράζει υπόγεια, μέσα από συμβολισμούς, αρχής γενομένης από το όνομα της αγαπημένης του Νασέρ Αλί, που λέγεται Ιράν. «Συμβολίζει το χαμένο όνειρο της δημοκρατίας...», λέει η σκηνοθέτις, και σπεύδει να προσθέσει ότι «η ιστορία λειτουργεί από μόνη της ως μελόδραμα».

Πώς της ήρθε η ιδέα για αυτή τη γλυκόπικρη ιστορία ενός ανεκπλήρωτου έρωτα; «Ηθελα», εξηγεί, «να μιλήσω για έναν απελπισμένο άνθρωπο. Και να δείξω ότι η ζωή είναι πολύ σύνθετη. Ακόμα και στις χειρότερες στιγμές θα βρεθεί κάτι που θα σε κάνει να γελάσεις». Αυτό είναι και το μότο της ζωής της: «Αν μια μέρα δεν βρίσκω χαρά και ικανοποίηση, δε θα θέλω να ζω. Δεν μου αρκεί να αναπνέω για να νιώθω ζωντανή. Συναντώ συχνά ανθρώπους που είναι στην πραγματικότητα πεθαμένοι». Ο βιολιστής της ταινίας βρίσκει χαρά στη μουσική. Η ίδια αρκείται και σε πιο μικρές και γήινες απολαύσεις: «Ενα αστείο που ακούσα. Να καπνίσω ένα τσιγάρο. Να μασήσω μια τσίχλα».

Οση ώρα μιλάει έχει το χαμόγελο στα χείλη, λες και το σχεδίασε η ίδια με το πενάκι της. Λίγα μόλις λεπτά αργότερα, με αφορμή τις απόπειρες αυτοκτονίας του ήρωά της, θα ομολογήσει ότι τρέμει στην ιδέα του θανάτου. Δεν αρνείται άλλωστε, ότι, όπως ο ήρωάς της, και αυτή περνάει φάσεις υπαρξιακών κρίσεων. «Εχω εμμονή με τον θάνατο. Τον σκέφτομαι όταν ξυπνάω το πρωί. Οταν πηγαίνω στο μπάνιο. Οταν πέφτω να κοιμηθώ. Θα σας διηγηθώ μια αστεία ιστορία: μια φορά ήμουν καλεσμένη σε ένα πάρτι, στο οποίο τελικά δεν πήγα. Εμαθα ότι εκεί πέθανε ένας άνθρωπος. Μάλιστα στο μπάνιο. Επαθα σοκ. Για ένα χρόνο δεν πήγαινα σε πάρτι γιατί φοβόμουν ότι θα με βρουν σε κάποιο μπάνιο νεκρή. Νομίζω πάντως, ότι αν μιλάς για τους φόβους σου, τους ξορκίζεις», λέει.

Τη ρωτάω αν τη μεγάλωσαν με παραμύθια. Και με πάει, αναπάντεχα, σε μια κουβέντα για την ψυχανάλυση. «Στη Δύση πιστεύουμε ότι με την επιστήμη και την ψυχολογία μπορούμε να εξηγήσουμε τα πάντα. Αν ένα παιδί βρέχει το κρεβάτι μέχρι τριών χρονών, βγάζουμε συμπεράσματα για τον χαρακτήρα του. Συγγνώμη, αλλά εγώ έχω κάνει ψυχοθεραπεία και δεν έχει λειτουργήσει. Ο Φρόιντ προέρχεται από μια καθολική μπουρζουαδική κοινωνία. Οι ερμηνείες στηρίζονται στην έννοια της κακής συνείδησης. Εγώ δεν έχω κακή συνείδηση. Στο Ιράν υπάρχουν άλλα είδη δυϊσμού. Οταν ήμουν μικρή και έκανα κάτι κακό, η μαμά μου έλεγε ότι ήρθε ο κακός Αρειανός και έκανε την τάδε πράξη για την οποία με κατηγορούσαν. Αυτό με μπέρδευε. Είναι λίγο σχιζοφρενικό. Αλλά είναι προτιμότερο από τη χριστιανική ενοχή, σύμφωνα με την οποία όλοι είναι ένοχοι για κάτι. Ας με έκανε ο θεός τέλεια. Δεν μπορεί να μας τσουρουφλίζει σαν κοτόπουλα επειδή μας έκανε ατελείς. Εν ολίγοις, δεν πιστεύω ότι εξηγούνται τα πάντα με την ψυχολογία και την επιστήμη. Υπάρχουν πολλά που δεν μπορούμε να κατανοήσουμε. Και αυτό μου αρέσει πολύ».

Η Μαρζάν Σατραπί, όπως και η ταινία της, «Κοτόπουλο με δαμάσκηνα», είναι ένα περίεργο μείγμα Ανατολής και Δύσης. Μια γεύση δυτική, μπολιασμένη όμως, με βαριά, ανατολίτικα καρυκεύματα. Ενα χαρμάνι που ίσως στο άκουσμα σε τρομάξει, αλλά μόλις αγγίξει τον ουρανίσκο σου, είναι αδύνατο να του αντισταθείς.