7:00
18/9

Από τον Κένεθ Άνγκερ στον Γκοντάρ: 10 ταινίες που ενέπνευσαν το «Uchronia» του Φιλ Ιερόπουλου

Το «Uchronia» του Φιλ Ιερόπουλου δεν αντιμετωπίζει την Ιστορία ως μια σταθερή ακολουθία γεγονότων, αλλά ως υλικό που μπορεί να τεμαχιστεί, να μονταριστεί εκ νέου και να αποκτήσει απρόβλεπτες συνδέσεις. Με αφετηρία τον Αρθούρο Ρεμπώ και τη «Μια Εποχή στην Κόλαση», η ταινία διασχίζει περίπου ενάμιση αιώνα κουήρ επιθυμίας, εξέγερσης, μνήμης και πολιτικής, αναζητώντας όχι την πιστή αναπαράσταση του παρελθόντος αλλά τις δημιουργικές εκδοχές του. Η ίδια λογική διατρέχει και τις κινηματογραφικές αναφορές που ο Ιερόπουλος ξεχωρίζει ως καθοριστικές για την ταινία του.

Από την τελετουργική έκσταση του Κένεθ Άνγκερ και την αναρχική ενέργεια του Τζακ Σμιθ μέχρι την ποιητική μνήμη της Αντουανέττας Αγγελίδη και τα σινεφιλικά κολάζ του Ζαν Λικ-Γκοντάρ, οι 10 ταινίες που ακολουθούν αποκαλύπτουν ένα γενεαλογικό δέντρο της αβάν-γκαρντ. Ο σκηνοθέτης μας εξηγεί πώς καθεμία άφησε το ίχνος της στη φόρμα, στο μοντάζ, στην υλικότητα της εικόνας και στην ιδέα του «Uchronia» ως ενός φανταστικού αντι-αρχείου.

Διαβάστε τη γνώμη του ΣΙΝΕΜΑ για το «Uchronia» και ενημερωθείτε αναλυτικά για το πρόγραμμα προβολών της ταινίας στον κινηματογράφο Τριανόν, οι οποίες θα πλαισιώνονται από μια σειρά συζητήσεων εμπνευσμένες από τις θεματικές της.

Kenneth Anger – Inauguration of the Pleasure Dome (1954)

Στο Inauguration of the Pleasure Dome με γοητεύει ιδιαίτερα το παιχνίδι με τις διπλοτυπίες και τις πολλαπλές εκδοχές της ίδιας εικόνας, που δημιουργεί την αίσθηση ενός κόσμου πολλαπλών καθρεφτισμάτων. Η τελετουργική διάσταση της ταινίας είναι επίσης σημαντική: οι χαρακτήρες δεν μοιάζουν να ανήκουν σε μια ενιαία αφήγηση, αλλά φαίνεται να έχουν έρθει από διαφορετικά μυθολογικά σύμπαντα, χρονικές φάσεις και αισθητικές τάσεις. Ο Anger τα τοποθετεί όλα μαζί, μέσα από μια συναισθητική οπτικοακουστική γλώσσα, προ(σ)καλώντας τις ετερόκλητες αναφορές να συνυπάρξουν και να δημιουργήσουν μια νέα, φαντασιακή μυθολογία. Αυτή η ελευθερία να έρχονται μαζί διαφορετικές εικόνες, εποχές και αισθητικά σύμπαντα ήταν κάτι που μας ενδιέφερε πολύ και στο Uchronia.

Jack Smith – Flaming Creatures (1963)

Στο Flaming Creatures με ενδιαφέρει το πώς ο Jack Smith παρουσιάζει ένα κουήρ χαοτικό ερωτικό happening που μοιάζει να συμβαίνει μπροστά στην κάμερα, αποφεύγοντας συνειδητά το να οργανωθεί σε μια καθαρή εικόνα ή το να χρησιμοποιήσει ταυτοτικές επεξηγήσεις. Η κάμερα στο χέρι υπογραμμίζει την αίσθηση του αυθόρμητου και του άγριου, το camp και την υπερβολή. Η κουήρ επιθυμία είναι εδώ πραγματικα αναρχική και μετατρέπεται περισσότερο σε μια σωματική, σχεδόν απτή εμπειρία. Αυτή την αίσθηση ενός ανεξέλεγκτου κουήρ happening, όπου η εικόνα μπορεί να είναι ταυτόχρονα ακατάστατη, αισθησιακή, αστεία και υπερβολική, μια αίσθηση ταινίας που τη νιώθεις με το σώμα, ήθελα να μεταφέρω και στο Uchronia.

Gregory Markopoulos – The Iliac Passion (1967)

Ένα από τα πρώτα έργα που είδα πριν περίπου 30 χρόνια και με έκαναν να θέλω να ασχοληθώ με τον ποιητικό κινηματογράφο. Στο The Iliac Passion η ίδια η εικόνα είναι λέξεις και φράσεις ποίησης και ο ρυθμός αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την έννοια μιας συνολικής αφήγησης. Το μοντάζ, οι επαναλήψεις και η αποσπασματικότητα δημιουργούν έναν διαφορετικό τρόπο να βιώνεται ο χρόνος, περισσότερο μέσα από αισθήσεις και συνειρμούς παρά μέσα από μια γραμμική ιστορία. Οι εικόνες δεν χρειάζεται απαραίτητα να εξηγούν κάτι - λειτουργούν σαν λέξεις, ήχοι και στίχοι μέσα σε ένα ποίημα. Αυτή η ποιητική χρήση του ρυθμού και του μοντάζ, όπου η κινηματογραφική εμπειρία προκύπτει περισσότερο από τη συνύπαρξη των εικόνων παρά από την πλοκή, υπήρξε σημαντική επιρροή για το Uchronia.

Sergei Parajanov – The Color of Pomegranates (1969)

Ο Parajanov εγκαταλείπει σχεδόν ολοκληρωτικά τη συμβατική αφήγηση για να αφηγηθεί τη ζωή του Αρμένιου ποιητή Sayat-Nova μέσα από εικόνες, αντικείμενα, χρώματα, χειρονομίες και ταμπλό. Η βιογραφία του ποιητή μετατρέπεται σε ένα είδος συνάμα ονειρικής αλλα και χειροπιαστής οπτικής μυθολογίας. Σημαντική εδώ για το Uchronia είναι η ιδέα ότι η ιστορία δεν χρειάζεται να αναπαρασταθεί ρεαλιστικά για να ειπωθεί. Μπορεί να ανασυντεθεί μέσα από θραύσματα, σύμβολα και φαντασία - σαν μια ιστορία που δεν θυμόμαστε ακριβώς, αλλά ονειρευόμαστε. Ο Parajanov δείχνει πως ένα κινηματογραφικό έργο μπορεί να κατασκευάσει τον δικό του χρόνο και τη δική του πολιτισμική μνήμη.

Lionel Soukaz & Guy Hocquenghem – Race d'Ep (1979)

Το Race d'Ep είναι ίσως η πιο άμεση συγγένεια με την πολιτική και ιστορική διάσταση του Uchronia. Ο Soukaz και ο Hocquenghem επιχειρούν να αφηγηθούν την ιστορία της κουήρ επιθυμίας όχι ως μια ουδέτερη ιστοριογραφία αλλά ως ιστορία καταπίεσης, επιθυμίας, εξέγερσης και επιβίωσης. Η ταινία περνά από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα στην καταστροφή του Ινστιτούτου Σεξουαλικών Ερευνών του Magnus Hirschfeld από τους Ναζί, στη σεξουαλική απελευθέρωση των ’60s και τελικά στη σύγχρονη κουήρ ζωή, δηλ συνολικά σχεδόν εφάπτεται χρονικά με την περίοδο που περιγράφει η δική μας. Αυτό που κάνει τη συγγένεια επίσης ενδιαφέρουσα είναι η προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα αντι-αρχείο της κουήρ ιστορίας: να ειπωθούν οι ιστορίες που η επίσημη Ιστορία προτίμησε να ξεχάσει.

VALIE EXPORT – Syntagma (1983)

Στο Syntagma της VALIE EXPORT υπάρχει μια συνεχής μετατόπιση ανάμεσα στο σώμα και στην εικόνα του σώματος, αλλά κυρίως μια ολόκληρη φεμινιστική μελέτη πάνω στην πράξη του να βλέπεις. Οθόνες, προβολές, φωτογραφίες, φωτοτυπίες και πολλαπλές απεικονίσεις δημιουργούν ένα πολυμεσικό περιβάλλον όπου η ίδια εικόνα μπορεί να εμφανίζεται ξανά και ξανά, από διαφορετικά μέσα και διαφορετικές επιφάνειες. Το σώμα διασπάται, η μνήμη πολλαπλασιάζεται και μετατρέπεται σε εικόνα, ενώ ταυτόχρονα η ίδια η διαδικασία της θέασης γίνεται αντικείμενο παρατήρησης. Αυτή η σχέση ανάμεσα στο βιωμένο, και την αναπαράστασή του μέσω της μνήμης, αλλά και η χρήση πολλών διαφορετικών μέσων για να κατασκευαστεί ένας ενιαίος χώρος εικόνων, ήταν μια σημαντική αναφορά για τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνει το Uchronia την κινηματογραφική του γλώσσα.

Barbara Hammer – Snow Job: The Media Hysteria of AIDS (1986)

Στο Snow Job: The Media Hysteria of AIDS της Barbara Hammer με επηρέασε ιδιαίτερα η συνεχής παρουσία του κειμένου μέσα στην εικόνα και ο τρόπος με τον οποίο οι λέξεις ως εικόνα γίνεται μέρος της ίδιας της κινηματογραφικής ύλης. Αποκόμματα εφημερίδων, φωτοτυπίες, γραμμένες λέξεις και διαφορετικές επιφάνειες του έντυπου λόγου συνυπάρχουν και δημιουργούν μια εικόνα που μοιάζει να αποτελείται από θραύσματα πληροφορίας, η οποια στην περίπτωση της Hammer είχε να κάνει με την εποχή της παραπληροφόρησης γύρω από το AIDS. Στο Uchronia δουλεύω με παρόμοιες μεθοδολογίες, χρησιμοποιώντας το κείμενο σε πολλές διαφορετικές μορφές: άλλοτε ως απόκομμα, άλλοτε ψηφιακά, άλλοτε γραμμένο ή φωτοτυπημένο, σκισμένο, επανατυπωμένο ή πολλαπλασιασμένο. Οι λέξεις δεν λειτουργούν μόνο ως κάτι που διαβάζω, αλλά και ως εικόνες, υφές και αντικείμενα μέσα στο κάδρο.

Derek Jarman – Wittgenstein (1993)

Το Wittgenstein του Derek Jarman ήταν η βασική επιρροή μου για την απόφαση να γυρίσω το Uchronia σε black box. Η απουσία ενός συγκεκριμένου, ρεαλιστικού χώρου μου επέτρεψε να πηδάω ελεύθερα ανάμεσα σε διαφορετικές εποχές και να δημιουργώ φανταστικές συναντήσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, γεγονότα και χρόνους που κανονικά δεν θα μπορούσαν να συνυπάρξουν. Το black box λειτουργεί έτσι σαν ένας αχρονικός χώρος, απαλλαγμένος από τα σημάδια μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου: ένας χώρος όπου το παρελθόν, το παρόν και το φανταστικό μπορούν να εμφανιστούν ταυτόχρονα. Αυτή η θεατρική, τεχνητή συνθήκη ήταν για μένα ο τρόπος να απελευθερώσω την ταινία από τη λογική της ιστορικής αναπαράστασης και να αποφύγω ένα παραδοσιακό biopic για τον Rimbaud.

Αντουανέττα Αγγελίδη – Οι Ώρες (1995)

Στις Ώρες της Αντουανέττας Αγγελίδη με επηρέασε ιδιαίτερα η έννοια της μνήμης ως κατασκευής και η αίσθηση μιας βύθισης μέσα σε αυτήν. Διαφορετικά γεγονότα, εικόνες και στιγμές της μνήμης συναντιούνται χωρίς να υπακούν σε μια γραμμική χρονική σειρά, δημιουργώντας μια ροή που είναι ταυτόχρονα θραυσματική και συνεχής. Η συνέχεια αυτή δεν προκύπτει από τη λογική της αφήγησης, αλλά από άλματα του ασυνειδήτου, από συνειρμούς και απρόβλεπτες συνδέσεις που δημιουργούνται ανάμεσα στις εικόνες. Η ένταση της ταινίας μέσω του μοντάζ και ο τρόπος με τον οποίο σε βυθίζει σε αυτή την πολυσχιδή και αντιφατική μνήμη ήταν μια πολύ σημαντική επιρροή για το Uchronia.

Jean-Luc Godard – Histoire(s) du cinéma (1988–1998)

Με το Histoire(s) du cinéma, ο Godard επιχειρεί κάτι που βρίσκεται στον πυρήνα της κινηματογραφικής σκέψης του Uchronia: να ξαναγράψει την Ιστορία μέσα από τις εικόνες που άφησε πίσω της. Ταινίες, φωτογραφίες, πίνακες, κείμενα, μουσικές, φωνές συνυπάρχουν σε ένα τεράστιο μη γραμμικό κολάζ. Ο Godard δεν παρουσιάζει μια αντικειμενική «ιστορία του κινηματογράφου», αλλά τη δική του ιστορία των ιστοριών, δημιουργώντας νέες σχέσεις ανάμεσα σε εικόνες που αρχικά δεν συνδέονταν. Είναι ίσως η πιο άμεση αναφορά για την ιδέα του Uchronia ως ενός αρχείου που δεν έχει ακριβώς υπάρξει, ενός αρχείου φανταστικών συνυπάρξεων. Αυτός είναι λοιπόν ένας τρόπος να ξαναμοντάρει κανείς το παρελθόν για να φανταστεί ένα διαφορετικό μέλλον.