Πού Είναι το Σπίτι του Φίλου Μου;

Σε μια εποχή που η ψαλίδα στη θέαση έχει ανοίξει ίσως περισσότερο από ποτέ, ιδίως έτσι όπως το χολιγουντιανό θέαμα κεραυνοβολεί ασυστόλως με παραγωγές υπερ-κατασκευασμένες, στην ψυχή επίπλαστες και ιδιοσυγκρασιακά ρυθμισμένες στον «κόσμο με βάση την Δύση» (που οι ΗΠΑ διαμορφώνουν), το να εξυμνεί κανείς μια σχεδόν 40χρονη παραγωγή του Αμπάς Κιαροστάμι, συνώνυμου με την (επιφανειακή) απλότητα, γυρισμένη με ελάχιστα μέσα, ερασιτέχνες ηθοποιούς και κάθε σοβαρό νεορεαλιστικό δόγμα (ξεχάστε τους Σκανδιναβούς των ‘90ς) στη θέση του, μοιάζει περίπου με arthouse προβοκάτσια. Δεν είναι. Απλώς εναπόκειται σε εμάς, θεατές και κριτικούς, κριτικούς θεατές καλύτερα, να μην επιτρέψουμε στο κριτήριό μας να αλλοιωθεί από ένα θέαμα που εκφυλίζει το ακέραιο σινεφίλ βλέμμα. Το οποίο δεν είναι αόριστα φιλότεχνο ή/και εγκεφαλικό, είναι συμπονετικό, ψυχικά ενδιαφερόμενο, ανθρώπινο. Το σινεμά, όπως πρωτοφτιάχτηκε (και εντός Χόλιγουντ!), ξεκινά από εμάς και τις ιστορίες μας.

Αυτό το (είπαμε επιφανειακά) απλό είναι στην καρδιά της φιλμογραφίας του Κιαροστάμι και ακόμα πιο πολύ στο επίκεντρο της πρώτης ταινίας της τριλογίας του χωριού Κόκερ – χωριού που καταστράφηκε από έναν τρομερό σεισμό πέντε χρόνια μετά τα γυρίσματα, και έδωσε στον Κιαροστάμι το έναυσμα επιστροφής εκεί για δύο ακόμη ταινίες (Και η Ζωή Συνεχίζεται και Μέσα στους Ελαιώνες) οι οποίες και σχηματίζουν την τριλογία.

Το σινεμά είναι η ζωή, τελεία. Κι έχει συναρπαστικό ενδιαφέρον. Μένει να συμφωνήσουμε, κι αυτό από μια πλευρά είναι μέτρο του αμόλυντου βλέμματος.

Το πρώτο πράγμα που διεκδικεί κάθε περιγραφή είναι η νεορεαλιστική ποιότητα και συνοχή. Πιο κοντά στον Βισκόντι του Η Γη Τρέμει, παρά στον Ροσελίνι (που όταν έχει την Μανιάνι ο ερασιτεχνισμός πάει περίπατο) και στον Ντε Σίκα (που είναι αστικός νεορεαλισμός), ο Κιαροστάμι χτίζει από το έδαφος και προς τα πάνω μια ιστορία παιδιών, μια ιστορία επιμονής και αδελφικότητας, μια ιστορία επίτευξης (που σαν το καλύτερο θρίλερ θα έρθει με το έσχατο πλάνο), μια ιστορία αθωότητας με όλο το ηθικό έρμα που της πρέπει. Ναι, μια ιστορία ανθρωπολογικής αισιοδοξίας, όχι κοινού ανθρωπισμού – αν ποτέ κάτι τέτοιο μπορεί να ξεπέσει στην κοινοτοπία (που στην Τέχνη, δυστυχώς, μπορεί). Μορφικά τα πάντα είναι στην νεορεαλιστική εντέλεια, το φως, ο χώρος, η ερμηνεία, η σκηνοθεσία που σταθμεύει, επίμονα κι αυτή, στην καθημερινότητα, το μοντάζ της περιγραφής και όχι της εξωτερικής δράσης. Στο μεγάλο σινεμά των ανθρώπων η δράση θα πρέπει να βρει τον τρόπο να σφηνωθεί ανάμεσα στα κάδρα, μένει υπηρέτρια του μοντάζ κι όχι το ανάποδο. Στο προσκήνιο, ο χαρισματικός μικρός, οι μεγάλοι που έχουν ξεχάσει τη νεαρή τους ηλικία (ρήση που αναφέρεται αυτούσια στο Μέσα στους Ελαιώνες και διαπνέει τον δημιουργό), οι μεγάλοι που δεν ακούν καν τις ηρωικά επίμονες απορίες, τα σπουδαία αιτήματα του 8χρονου. Στο προσκήνιο η εύρεση του έπους σε μια μόλις ημέρα και μια απίστευτη νύχτα (που ενδεικτικά του στυλ του ο Κιαροστάμι εν μέρει υπαινίσσεται), και μια τοσηδά, θεόρατη πράξη που εμπεριέχει ανυπακοή, απειθαρχία (κι ας λέει ο παππούς – στην πιο κωμική, και αδέξια, σκηνή του έργου) και ξεροκεφαλιά. Όλα τους, κάποτε, είναι μόνο για καλό.

Ενδόμυχα, και διόλου λιγότερο εντυπωσιακά, ο Κιαροστάμι συντάσσει εδώ κάτι που ξεκινά από κινηματογραφική σπονδή στον γεωγραφικό χώρο και τελικά εντυπώνεται κάπως οξύμωρα σαν ένας περιπετειωδώς αδιατάρακτος συλλογισμός του τοπίου. Όχι μοναχά σαν θεάτρου μιας ενιαίας αριστοτελικής δράσης, αλλά σαν μιας διάπλατης οντότητας άνευ της οποίας χαρακτήρες και πλοκή αποσυντίθενται, παύουν να έχουν σώμα. Με την χρήση του τοπίου ο Κιαροστάμι εδώ προετοιμάζει την «κοσμογονία» του Και η Ζωή Συνεχίζεται. Περιμένει από εμάς, υπομονετικά, πιστά στις δυνατότητές μας, ποτέ πατερναλιστικά, να δούμε το τοπίο, να διαπιστώσουμε την ώσμωση, να περάσουμε ταυτιστικά στην άλλη πλευρά της μυθοπλασίας – όπως ακριβώς δηλαδή ισόρροπα και ο ίδιος κάνει νοθεύοντας το όρια ιστορίας και αλήθειας. Είναι τέτοιος ο βαθμός της ακεραιότητας της δημιουργίας που αληθινά σπάνια να βρει κανείς ανάλογη περίσταση (ο προαναφερθείς Βισκόντι είναι μια περίπτωση, ας πούμε) αίσθησης του αυθεντικού. Το σινεμά είναι η ζωή, τελεία. Κι έχει συναρπαστικό ενδιαφέρον. Μένει να συμφωνήσουμε, κι αυτό από μια πλευρά είναι μέτρο του αμόλυντου βλέμματος.

Τέλος, κι εντελώς επιγραμματικά, ο Κιαροστάμι κάνει κάτι που μπορεί και να χάσεις/παρακάμψεις αλλά αν διαλέξεις να το δεις υπογραμμίζει το βάθος και την κριτική της δημιουργίας του. Το παιδί που χάνει το τετράδιό του, και κατσαδιάζεται υπέρμετρα από τον δάσκαλο στην αρχή, κουβαλά…ενδυματολογικά την πεποίθηση του δημιουργού ότι η χώρα του είναι σε μπελάδες, χάνει πόντους στην εκτίμηση των θεσμών, είναι ένα βήμα πριν την καταδίκη και την αποβολή. Χρειάζεται κάποιος να τρέξει γι’ αυτήν και είναι οι συγχωριανοί, οι ομοεθνείς, αλλά και άπαντες οι συνάνθρωποι που ταυτιζόμαστε με την ιστορία. Στα 1985 των γυρισμάτων, έξι χρόνια μετά τον θρίαμβο της ισλαμικής εγκαθίδρυσης, αυτό δεν ήταν κάτι ακίνδυνο να πεις – αν και η λογοκρισία δεν είναι ποτέ αρκετά παρατηρητική να διαβάζει έτσι μια ταινία. Και σήμερα, στο 2026, τα πράγματα είναι πολύ-πολύ πιο δύσκολα, παγκοσμιοποιημένα μισαλλόδοξα, ο εξοστρακισμός σχεδόν συντελεσμένος. Ευτυχώς που ο Κιαροστάμι γλυτώνει την πίκρα της διαπίστωσης αυτής.